Καππαδοκία: Μια πάλαι ποτέ κοιτίδα ελληνισμού στα βάθη της Τουρκίας

Ένας πανέμορφος τόπος, γεμάτος μυστήριους γεωλογικούς σχηματισμούς και υπόγειες πόλεις βρίσκεται στα βάθη της Τουρκίας. Ένας τόπος με στοιχειωμένες καμινάδες νεραϊδών και υπόσκαφες κατοικίες. Είναι η Καππαδοκία, η περιοχή στην οποία έζησαν πολλοί λαοί, ανάμεσά τους και οι Έλληνες. Υπάρχουν αρκετές εικασίες για την προέλευση του ονόματός της. Αυτή που επικρατεί είναι ότι οι Πέρσες της είχαν δώσει την ονομασία “Κατπατουκία”, δηλαδή η χώρα των όμορφων αλόγων. Την ιδιαίτερη μορφολογία του εδάφους της την οφείλει στις αλλεπάλληλες εκρήξεις του όρους Αργαίος, που έγιναν πριν από χιλιάδες χρόνια. Χάρη σε αυτές, το έδαφος είναι ιδιαίτερα εύφορο αλλά και εύπλαστο, λόγω της ασβεστολιθικής σύστασής του.

 

Η ιστορία της Καππαδοκίας

 

Η ιστορία της Καππαδοκίας ξεκινάει από αρχαιοτάτων χρόνων, ωστόσο ο πρώτη οργανωμένη κοινότητα που δημιουργήθηκε ήταν το ισχυρό κράτος των Χετταίων, που καταστράφηκε περίπου το 1200 π.Χ από εχθρικές επιδρομές. Τη διάσπαση του πανίσχυρου κράτους ακολούθησε η δημιουργία πολλών μικρών κρατιδίων, τα οποία, τον 8ο αιώνα π.Χ πέρασαν υπό τη διοίκηση των Φρυγών. Τελικά, μετά από ένα μικρό διάστημα κυριαρχίας από τους Μήδους, το 547 π.Χ περιήλθε στα χέρια των Περσών, που κατέκτησαν την Ανατολή από άκρη σε άκρη. Η Καππαδοκία -ως μία από τις σατραπείες- όφειλε να δίνει στον Μέγα Βασιλέα ετήσιους φόρους. Αυτοί ήταν χρυσός, αργυρά τάλαντα και άλογα. Ίσως τα άλογα εκείνα να ήταν τόσο όμορφα που έδωσαν το όνομά τους στην περιοχή.

Το 333 π.Χ ο Μέγας Αλέξανδρος κατέλαβε το νότιο κομμάτι της Καππαδοκίας στην εκστρατεία του προς την Ανατολή. Η έκρυθμη κατάσταση που επικρατούσε στην περιοχή όμως και αργότερα ο θάνατός του δημιούργησαν μεγάλες διαμάχες των επίδοξων διαδόχων του, οι οποίες μαίνονταν τουλάχιστον για 300 χρόνια.

Το 301 π.Χ αποτέλεσε έτος σταθμό για τη μετέπειτα πορεία της περιοχής, καθώς ο Αριαρέθης ο Β΄ κατάφερε να συνενώσει ξανά όλα τα εδάφη και να έρθει επιτέλους η ειρήνη. Η διάδοχοί του φρόντισαν να διατηρηθεί το ειρηνικό κλίμα. Μάλιστα, ο Αριαρέθης ο Ε΄ έκανε ένα σημαντικό βήμα στην εξάπλωση του ελληνικού στοιχείου στην περιοχή. Προσκάλεσε στο παλάτι του Έλληνες καλλιτέχνες και φιλοσόφους κι έτσι η ελληνική παιδεία διαδόθηκε σε ολόκληρη την Καππαδοκία.

Αργότερα, με την επικράτηση του Χριστιανισμού, χτίστηκαν πολλές εκκλησίες και μοναστήρια, ιδιαίτερα μετά το 313 μ.Χ που επιτρεπόταν πια η λατρεία του Χριστού. Κατά την περίοδο που η Βυζαντινή Αυτοκρατορία περιελάμβανε και την Καππαδοκία δημιουργήθηκαν πανέμορφες εκκλησίες με πλούσιο ζωγραφικό διάκοσμο. Η κυριαρχία των Σελτζούκων Τούρκων το 1071 λίγο επηρέασε την κατάσταση αυτή, καθώς υπήρχε ανεκτικότητα στην άσκηση των θρησκευτικών καθηκόντων των χριστιανών. Σταδιακά, με την επικράτηση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας η λατρεία των Χριστιανών γινόταν ολοένα και πιο δύσκολη και τελικά το χριστιανικό και ελληνικό στοιχείο εξαλείφθηκαν οριστικά από την περιοχή με την ανταλλαγή των πληθυσμών που επέβαλε η Συνθήκη της Λωζάνης.

 

Οι υπόγειες πόλεις της Καππαδοκίας

 

Οι υπόγειες πόλεις αποτελούν ένα από τα πιο γνωστά τουριστικά αξιοθέατα της Καππαδοκίας. Το πότε ακριβώς κατασκευάστηκαν δεν είναι γνωστό, αλλά εικάζεται ότι οι Χετταίοι κατοικούσαν σε αυτές. Γνωρίζουμε όμως ότι χρησιμοποιούνταν ως καταφύγια σε περιόδους που γινόντουσαν επιδρομές κατακτητών. Αποτελούσαν τον τόπο καταφυγής των Βυζαντινών κατά τη διάρκεια των επιδρομών των Αράβων, αλλά και των Ελλήνων Χριστιανών όταν περιστασιακά διώκονταν από τους Οθωμανούς. Επιπλέον υπήρξαν ασφαλείς τόποι για να ασκούν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα αλλά και για τη διάδοση του Χριστιανισμού. Μέχρι στιγμής έχουν ανακαλυφθεί πάνω από 200 υπόγειες πόλεις. Οι περισσότερες έχουν δύο επίπεδα, όμως σαράντα από αυτές είναι ιδιαίτερα μεγάλες, με μεγαλύτερη όλων την υπόγεια πόλη της Μαλακοπής που μέχρι στιγμής έχουν ανακαλυφθεί 11 επίπεδα.

Σε λόφους γύρω από τις περιοχές των υπόγειων πόλεων έχουν βρεθεί ερείπια από φυλάκια. Σε αυτά υπήρχαν σκοποί, οι οποίοι σε περίπτωση εχθρικής επιδρομής ενημέρωναν τους κατοίκους για να κρυφτούν. Η επικοινωνία μεταξύ των φυλακίων και των πόλεων γινόταν με την αντανάκλαση του φωτός του ήλιου σε καθρέφτες.

Η δημιουργία μιας υπόγειας πόλης πρέπει να ήταν ιδιαίτερα χρονοβόρα και κοπιαστική με τα μέσα της εποχής. Βέβαια, βοηθούσε ιδιαίτερα το ηφαιστειογενές υπέδαφος, που είναι μαλακό και εύκολο στο σκάψιμο. Ωστόσο, με την επαφή με τον αέρα τα πετρώματα σκληραίνουν γι’ αυτό και μπόρεσαν να διατηρηθούν οι πόλεις για τόσες χιλιάδες χρόνια αναλλοίωτες. Σημαντικό συστατικό για τη δημιουργία μιας πόλης αποτελούσαν οι εξαεριστήρες-πηγάδια. Στην ουσία ήταν πολύ βαθιά πηγάδια που μέσω αυτών είχαν φρέσκο αέρα σε κάθε επίπεδο της πόλης αλλά μπορούσαν να προμηθεύονται και νερό. Το σύστημα αερισμού είναι τόσο καλό που πολλές φορές μπορεί να νιώθεις τον αέρα που κυκλοφορεί στα δωμάτια και τους διαδρόμους.

Από τα ευρήματα που υπάρχουν καταλαβαίνουμε ότι οι κάτοικοι περνούσαν πολύ καιρό μέσα στις υπόγειες πόλεις. Οι μεγαλύτερες από αυτές διαθέτουν στάβλους για τα ζώα, αποθήκες τροφίμων και κρασιού, χώρους λατρείας και κατήχησης αλλά και νεκροταφεία. Σε κάθε επίπεδο υπήρχαν ογκώδεις κυλινδρικές πέτρες που χρησίμευαν για να απομονώνεται από τα άλλα σε περίπτωση που οι εχθροί έβρισκαν την πόλη. Αυτές οι πέτρινες πόρτες ζύγιζαν 300 κιλά. Άνοιγαν και έκλειναν μόνο από μέσα, επομένως ήταν αδύνατο να παραβιαστούν. Για την προστασία των κατοίκων  υπήρχαν επίσης και παγίδες.

Η πιο διάσημη υπόγεια πόλη της Καππαδοκίας είναι η Μαλακοπή (σημερινό όνομα Derinkuyu). Το μέγεθός της είναι εντυπωσιακό -11 επίπεδα έχουν ανακαλυφθεί μέχρι στιγμής- και υπολογίζεται ότι μπορούσε να φιλοξενήσει 10.000-15.000 άτομα. Το βάθος των πηγαδιών-εξαεριστήρων φτάνει μέχρι και τα 80 μέτρα. Στα πρώτα πατώματα υπάρχουν σχολές κατήχησης, τόποι βαπτίσεων, κουζίνες, υπνοδωμάτια, στάβλοι και αποθήκες τροφίμων. Στα πατώματα που βρίσκονταν πιο βαθιά υπήρχαν καταφύγια, οπλοστάσια και διάδρομοι διαφυγής που πιθανόν επικοινωνούσαν με άλλες πόλεις ή έβγαζαν σε ακατοίκητες και ασφαλείς εκτάσεις. Εντυπωσιακή είναι η εκκλησία που βρέθηκε στο τελευταίο πάτωμα της πόλης της Μαλακοπής. Έχει πλάτος 10 μ, μήκος 25 μ, και ύψος 2,5 μέτρα και έχει σχήμα σταυρού.

Η κατάβαση στις υπόγειες πόλεις της Καππαδοκίας είναι μια συγκλονιστική εμπειρία για κάθε επισκέπτη. Το αρχικά άβολο και κλειστοφοβικό συναίσθημα διαδέχεται μια αίσθηση ασφάλειας και θαλπωρής, σαν να βρίσκεται κανείς προφυλαγμένος στην αγκαλιά της γης. Η περιήγηση είναι άνετη και ελάχιστες φορές οι χώροι γίνονται στενοί. Η ροή του αέρα είναι αισθητή, κάνοντας το μέρος δροσερό καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους.

 

Οι Καμινάδες των Νεραϊδών και οι βυζαντινές εκκλησίες της Καππαδοκίας

 

Το ηφαιστειογενές έδαφος της Καππαδοκίας άρχισε να διαβρώνεται με το πέρασμα των αιώνων εξαιτίας των καιρικών συνθηκών. Αποτέλεσμα ήταν να υποχωρούν τα μαλακά κομμάτια ενώ έμεναν αμετακίνητα τα σκληρά βραχώδη εδάφη. Έτσι δημιουργήθηκαν οι «Καμινάδες των νεραϊδών» όπως τις ονομάζουν οι ντόπιοι.

Οι Καμινάδες των Νεραϊδών εντοπίζονται στην περιοχή του Γκόρεμε και στο ομώνυμο υπαίθριο μουσείο. Είναι κατακόρυφοι σχηματισμοί που υψώνονται σαν καμινάδες με έναν έως τρεις κωνικούς σχηματισμούς στην κορυφή τους, που μοιάζουν με μικρές στέγες. Καμινάδες των Νεραϊδών βρίσκονται και στο υπαίθριο μουσείο του χωριού Ζέλβη, στις τοποθεσίες «Τα αμπέλια του Πασά» και «Η κοιλάδα του έρωτα».

Μέσα σε αυτούς τους σχηματισμούς από μαλακό πέτρωμα έσκαψαν εκκλησίες και μοναστήρια οι χριστιανοί. Στο υπαίθριο μουσείο του Γκόρεμε και στην ευρύτερη περιοχή μπορεί κανείς να θαυμάσει βυζαντινές εκκλησίες με εκπληκτικές αγιογραφίες. Η πιο διάσημη από αυτές είναι η Σκοτεινή εκκλησία, η οποία έχει τις πιο καλοδιατηρημένες αγιογραφίες λόγω της απουσίας του φωτός (εξού και η ονομασία της). Δίπλα στην είσοδο του μουσείου βρίσκεται το εντυπωσιακό σε μέγεθος αλλά και ομορφιά γυναικείο μοναστήρι, με ένα σύμπλεγμα στοών, εκκλησιών και πολλές αξιόλογες αγιογραφίες. Άλλες καλοδιατηρημένες εκκλησίες που βρίσκονται στο Γκόρεμε είναι η εκκλησία της Παναγίας, η κρυφή εκκλησία, η εκκλησία των Σανδάλων, του Αγίου Γεωργίου και της Αγίας Βαρβάρας.

Εκτός από εκκλησίες, ολόκληρες πόλεις και κάστρα έχουν λαξευτεί μέσα στο ηφαιστειογενές υλικό. Την τεχνική των υπόσκαφων κατοικιών ακολουθούν οι κάτοικοι μέχρι σήμερα, χρησιμοποιώντας τα βέβαια περισσότερο για τουριστικά καταλύματα. Ο καλύτερος τρόπος για να θαυμάσει κανείς την ομορφιά του απόκοσμου τοπίου είναι πετώντας με αερόστατο πάνω από το χωριό Γκόρεμε και την ευρύτερη περιοχή.

 

Η Καππαδοκία είναι ένας τόπος γεμάτος φυσική ομορφιά, μυστήριο και νοσταλγία. Ένας τόπος που σε καλεί να τον εξερευνήσεις με κάθε τρόπο.  Ακόμη και στις μέρες μας απόγονοι Ελλήνων προσφύγων που ζούσαν στην περιοχή την επισκέπτονται, αναζητώντας τις κατοικίες και τις πόλεις των προγόνων τους, ελπίζοντας να συνθέσουν τα κομμάτια της ιστορίας. Μια άλλη πατρίδα θα ζει πάντοντε εκεί, τα ίχνη της οποίας είναι αποτυπωμένα σε κάθε γωνιά της Καππαδοκίας. Μια πατρίδα που δε γίνεται ποτέ να ξεχαστεί.

Εικόνες