Ιστορία - Λαογραφία

Κατά τη διάρκεια όλου του έτους, και ιδιαίτερα του καλοκαιριού, πανηγύρια οργανώνονται σε ολόκληρη την Ελλάδα. Είναι οι γιορτές εκείνες που δίνουν την ευκαιρία στους κατοίκους μιας κοινότητας να έρθουν πάλι κοντά και να διασκεδάσουν όλοι μαζί.

Οι γιορτές όμως αυτές της κοινότητας, που αργότερα ονομάστηκαν πανηγύρια, δεν είναι συνήθεια πρόσφατη. Ακόμη και στην αρχαιότητα στήνονταν γιορτές παρόμοιου χαρακτήρα για να τιμήσουν οι άνθρωποι κάποιον από τους θεούς τους. Οι πιο γνωστές από αυτές ήταν τα Παναθήναια, τα Θεσμοφόρια, τα Κάρνεια κ.ά. Ο χαρακτήρας τους ήταν καθαρά θρησκευτικός, όμως δεν έλειπε και η διασκέδαση των παρευρισκομένων με μουσική και χορό. Πολλές φορές μάλιστα, ανάλογα με τον θεό ή τη θεά που ήθελαν να τιμήσουν, στήνονταν διάφορες αθλητικές δραστηριότητες και αγοραπωλησίες ή ο τελετουργικός τους χαρακτήρας ήταν ακόμη πιο έντονος (Ελευσίνια Μυστήρια). Ο Πλάτων υποστήριζε ότι οι θεοί, αναγνωρίζοντας τον μόχθο και τα βάσανα των ανθρώπων, τους έδωσαν τις γιορτές για να τιμούν τους θεούς και να διασκεδάζουν.

Με την επικράτηση του χριστιανισμού οι γιορτές αυτές, βαθιά ριζωμένες πια στο συλλογικό ασυνείδητο, απέκτησαν νέο χώρο πραγματοποίησης: τον περίβολο κάποιας εκκλησίας. Παρόλο που η μουσική και ο χορός πολεμήθηκαν από την Εκκλησία ως ανάρμοστες δραστηριότητες, οι αυτοκράτορες τα επέτρεπαν, θεωρώντας ότι είναι μια πολύ σημαντική συνήθεια για τον λαό. Με αφορμή λοιπόν τη θρησκευτική γιορτή κάποιου αγίου ή αγίας, μετά τη λειτουργία στην εκκλησία στηνόταν χορός στον προαύλιο χώρο. Τις περισσότερες φορές με αφορμή κάποιον τέτοιον εορτασμό στήνονταν και εμποροπανήγυρη. Μάλιστα, αν η πόλη ήταν παραθαλάσσια, κατέφθαναν πλοία γεμάτα εμπορεύματα από διάφορες περιοχές της αυτοκρατορίας. Τότε στήνονταν ακόμη και αυτοσχέδιες παραστάσεις, ή ακροβατικές επιδείξεις.

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, ο θρησκευτικός χαρακτήρας των εορτών ατόνησε, καθώς οι Οθωμανοί πολεμούσαν το χριστιανικό στοιχείο. Έτσι, επικράτησαν οι εμποροπανηγύρεις που τις διοργάνωναν οι επαγγελματικές συντεχνίες, και αποτελούσαν σημαντικό γεγονός για την τόνωση της τοπικής οικονομίας. Οι πιο ξακουστές εμποροπανηγύρεις ήταν της Τρίπολης, των Καλαβρύτων, της Λάρισας, των Ιωαννίνων κ.ά. Δεν ήταν λίγες οι φορές που μουσικοί πήγαιναν και τότε Έλληνες και Τούρκοι γλεντούσαν μαζί.

Στη σύγχρονη Ελλάδα πριν από τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, η γιορτή αυτή πήρε την ονομασία «πανηγύρι», από τις αρχαίες λέξεις «πας» που σημαίνει όλοι και «άγυρις» που σημαίνει συνάθροιση. Τα πανηγύρια λοιπόν, που έχουν τη δύναμη να ενώνουν και να συναθροίζουν την τοπική κοινωνία, χωρίζονταν σε τρία σκέλη: το θρησκευτικό, το ψυχαγωγικό και το οικονομικό. Η αφορμή είναι πάντα κάποια θρησκευτική γιορτή, γι’ αυτό και έχουν ετήσιο χαρακτήρα. Ο χορός κυκλώνει τους μουσικούς που συνήθως περιφέρονται από πανηγύρι σε πανηγύρι χωρίς προσυμφωνημένη αμοιβή. Η κοινότητα τους προσφέρει στέγη και φαγητό και όσοι χορεύουν τη χαρτούρα, δηλαδή χαρτονομίσματα που προσφέρονταν στους οργανοπαίκτες για κάποια μουσική παραγγελιά. Στα πανηγύρια συναντιούνται και οι νέοι, γνωρίζονται και συνάπτονται αρραβώνες και λογοδόσιματα.  Οι παρέες μάλιστα χορεύουν με σειρά προτεραιότητας, με τους πρωτοχορευτές να ξετυλίγουν το ταλέντο τους στις φιγούρες. Πάγκοι με τοπικά προϊόντα στήνονται και συνάπτονται εμπορικές συμφωνίες και συνεργασίες.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο το πανηγύρι απομακρύνεται για ακόμη μια φορά από τον θρησκευτικό του χαρακτήρα όμως διατηρεί την ετήσια συχνότητά του και το στοιχείο της διασκέδασης. Μόνο στις πόλεις διατηρεί τον θρησκευτικό και εμπορικό του χαρακτήρα. Τα περισσότερα πανηγύρια εντοπίζονται πια το καλοκαίρι, και ιδιαίτερα τον Αύγουστο. Πολλές φορές σκοπό έχουν να προσελκύσουν τουρίστες, όπως γίνεται στα νησιά. Άλλες φορές πάλι εξελίσσονται σε ανταμώματα απόδημων, που ζουν είτε στις πόλεις είτε στο εξωτερικό ή σε γιορτές για να αναδειχθεί ένα τοπικό προϊόν (γιορτή σαρδέλας, κρασιού κ.ά.). Ποτέ όμως δεν χάνουν τον συλλογικό τους χαρακτήρα.